Boekrecensie – Die ignorierten Frauen der Bibel: Was im Gottesdienst nicht gelesen wird

De Duitse theologe Annette Jantzen is van alle markten thuis. Zo kent u haar misschien als een voortrekster van het in 2010 opgerichte en immens succesvolle project ‘Zeitfenster’ in Aken (https://www.zeitfenster-aachen.de/). Het is een door het bisdom Aken ondersteund project gedragen door de kerkengroep van de ‘Pfarrei Franziska von Aachen Innenstadt’. Het project is best te omschrijven als een vernieuwende, moderne christelijke geloofsgemeenschap waar er ruimte is voor de moderne mens tot het openen van tijdsvensters (‘Zeitfenster’) voor God en spiritualiteit buiten de traditionele kerkstructuur. Ondanks de ondertussen zeer uitgebreide portefeuille aan activiteiten is de maandelijkse Gottesdienst op de tweede vrijdagavond van de maand in de St. Foillankerk nog steeds de centrale activiteit.

Maar Annette is ook een gepromoveerde theologe en het schrijven zit haar in het bloed. Niet gespeend van enige feministische dynamiek beheert ze de blog: https://gotteswort-weiblich.annette-jantzen.de/ waarin ze ijvert voor genderrechtvaardig taalgebruik in de kerk. Ook in haar nieuwste boek dat recent verscheen zoekt ze die genderdynamiek in de bijbel op. Daarbij verliest ze zich niet in een encyclopedische opsomming van alle vrouwen in de bijbel en hun rol of betekenis (daar hebben we reeds voldoende boeken over), maar gebruikt ze het katholieke leesrooster als haar beoordelingskader. Ze bekritiseert hoe vrouwen systematisch onzichtbaar worden gemaakt in de officiële katholieke lezingen, waarbij teksten over vrouwen bewust worden ingekort of weggelaten. Slechts een derde van alle vrouwen komt überhaupt in het leesrooster aan bod. Ze analyseert dat verhalen over sterke, profetische en leidinggevende vrouwen vaak worden weggelaten, waardoor een vertekend en ondergeschikt beeld ontstaat. Het is met name het systematisch censureren en onzichtbaar maken dat haar een doorn in het oog is. Vrouwen die in de originele bijbelteksten een stempel drukken als leiders, profetessen of rechters (zoals Tamar, Mirjam of Ester) raken hierdoor uit het collectieve bewustzijn. Ze concludeert-gelet op het systematisch karakter van het ‘minimaliseren’ van vrouwen in de bijbel- dat er sprake is van patriarchaal en liturgisch machtsmisbruik. Van de ruim 60 vrouwen in het Oude Testament komen er op zondag slechts “drie” aan bod in het katholieke leesrooster. Met de overbekende en door ons zo geprefereerde Duitse grondigheid documenteert ze dat met roosters, week na week, lezing na lezing, regel na regel, maar zonder het overzicht te verliezen. Het heeft iets indrukwekkends.

Wie dacht dat oecumenische of andere leesroosters de dans ontspringen is eraan voor de moeite. Oecumenische leesroosters zijn historisch sterk beïnvloed door het naconciliaire katholieke leesrooster. Veel van de weggesneden of overgeslagen verhalen over vrouwen ontbreken daardoor in beide tradities. En dat ondanks het feit dat protestantse voorgangers meer flexibiliteit hebben in het selecteren van teksten vergeleken met het streng gereglementeerde katholieke rooster. Ook het Lutherse leesrooster zit in de verdomhoek. Veel protestantse kerken gebruiken nog altijd het klassieke, éénjarige historische leesrooster. Dit rooster stamt rechtstreeks uit de middeleeuwen en is door Maarten Luther in de 16e eeuw met slechts minimale aanpassingen overgenomen. Ook het modernere driejarige Lutherse leesrooster is rechtstreeks gebaseerd op het rooms-katholieke rooster waar Jantzen haar kritiek op richt. Het enige structurele verschil is de theologische omgang met het rooster. In de Lutherse Kerk geldt het leesrooster als een waardevolle richtlijn voor orde en eenheid, maar het heeft niet de status van onfeilbare wet zoals in de officiële katholieke liturgie.

Haar voorstel: lees de verhalen onbevangen, zoals ze zijn en laat je inspireren. Een soort van liturgische ongehoorzaamheid zou je kunnen zeggen. En als je haar boek ter hand neemt dan overvalt je inderdaad wel het gevoel dat er passages zijn die reeds (te) lang in de schaduw verblijven. Stelselmatig en ploegend werkt ze door de boeken van de bijbel. De vrouw die de aanleiding was voor Jantzen om het boek te schrijven was ‘Hagar’, de Egyptische slavin van Abraham. In de Bijbel krijgt zij een diepe, persoonlijke Godsopenbaring en geeft ze God de unieke naam “U bent een God die mij ziet”. In de doordeweekse kerklezingen is exact deze cruciale zin er simpelweg uitgestreept.

Laat u zich verrassen door de verhalen over Mirjam, Hulda, Debora, Ruth, Rahab, Tamar of Susanna. Jantzen klasseert de meer dan 60 bijbelse vrouwen in 4 groepen: (1) vrouwelijke profeten en leidsters. Vrouwen met een directe, spirituele autoriteit, een profetische stem of politieke macht zoals Hulda of Debora; (2) slachtoffers van (mannelijk) machtsmisbruik (zelfs bij koning David, denk maar aan zijn verhouding tot Batseba), een thema dat aanzienlijk uit de lezingen gefilterd wordt, waardoor de realiteit van misbruik minder zichtbaar wordt; (3) naamloze vrouwen: vrouwen die in de bijbelteksten een cruciale rol spelen, maar geen naam hebben gekregen. Denken we maar aan de moeder van Noach, de Kanaanitische vrouw of de vrouw van Manoach moeder van de bekende richter Simson uit Richters 13. Deze laatste wordt door Jantzen omschreven als een ‘heldenmoeder’. Het is zíj die de goddelijke verschijning en de profetie over de geboorte van hun zoon ontvangt, terwijl haar man Manoach in de tekst vooral onzeker en onbegrijpend reageert; en (4) vrouwen die gereduceerd worden tot hun moederschap: vrouwen wiens eigen theologische identiteit wordt gereduceerd tot puur hun biologische rol als moeder of echtgenote. Zoals bijvoorbeeld in het boek Ruth: het boek draait dan wel om de overlevingsdrang en loyaliteit van vrouwen, de liturgische selectie is zo gefragmenteerd dat de mannelijke personages de hoofdrol lijken te krijgen.

Jantzen concludeert-terecht zo lijkt me- dat door al deze ingrepen een sterk vertekend, puur mannelijk beeld van de heilsgeschiedenis wordt gespiegeld. Je hoeft niet (ultra)-feministisch of woke te zijn om je achter haar boodschap te scharen. Een ‘liefhebber van de waarheid’ lijkt me voldoende. Na het lezen van het boek dat in het voorjaar verscheen bekroop me het gevoel dat we binnen de VPKB misschien maar eens wat (meer) expliciet aandacht moeten hebben voor dit thema en de vrouwenverhalen in de bijbel, waarbij we gedurende een bepaalde tijd of 1 maal per maand eens extra een vrouwelijk figuur en haar boodschap centraal stellen in de liturgie.

Jantzen biedt niet alleen een zeer puik en origineel werk af dat zo ongeveer als ‘Habilitation’ dienst kan doen, het is-als je er voor open staat- een ongelimiteerde bron van inspiratie om die heilsgeschiedenis nog voller en dus vrouwelijker te gaan appreciëren. Dus: lezen dat boek, dat vooralsnog alleen in het Duits werd uitgegeven.

 

Annette Jantzen, (2026), Die ignorierten Frauen der Bibel: Was im Gottesdienst nicht gelesen wird, Herder Verlag, Freiburg im Breisgau, 304 pp.

 

Dr. Luc Nijs is proponent binnen het VPKB (Verenigde Protestantse Kerk België) kerkverband en voorzitter van de kerkenraad te Turnhout